على زمانى قمشه اى
53
هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )
سيستم بطلميوسى نبود ، چرا كه اين سيستم براى همه اهداف كاربردى موفقيتآميز بود . به عنوان يك نتيجه ، اخترشناسان مراغه مايل بودند كه صحت مشاهدات مدل بطلميوسى را بپذيرند ، دستگاهى مشابه با دستگاه بطلميوسى را به كار گيرند و يا به تدريج آن را اصلاح كنند ؛ اما آنها همه با اين پرسش روبر بودند كه آيا مدلهاى بطلميوسى از نظر سازگارى با آنچه ذاتا متضمّن آن است ، مطابقت با واقع دارد يا نه . دانشمندى مانند عرضى به صراحت بيان كرد كه هيچ اعتراضى به مشاهدات بطلميوسى فىنفسه ندارد ، مگر همان اعتراضاتى كه به روشهاى رياضى مورد كاربرد بطلميوس دارد ؛ يعنى روشهايى كه بطلميوس براى تشريح حركت افلاك - كه قبلا آنها را فرض كرده بود - به كار مىگرفت . او حتّى تا آنجا پيش رفت كه گفت مشاهدات ، فى نفسه ، مىتوانند به وسيلهء مدلهاى رياضى مختلف توجيه و تفسير شوند و آن مدلهايى كه توسط بطلميوس فرض شدهاند ، وافى و مناسب با مقصود نيست . به هر صورت ، مسئلهء سازگارى و هماهنگى مورد بحث در سطور بالا ، به خوبى قابل فهم است و كسى از اخترشناسان مراغه توقع ندارد كه مدلهاى خود را به صورت جدولهايى درآورده باشند كه در شكل و حتّى محتوا با جداول اخترشناسى بطلميوسى متفاوت باشند . انسان به آسانى مىتواند بگويد : فرض مىكنيم سيارات در نقاط بحرانى مطرحشده به وسيلهء بطلميوس هستند ، درست در همان نقطههايى كه بطلميوس گفته است ( زيرا آنها چندان دور از جاى واقعى خود نبودند ) ؛ ولى سؤال بر جاى خود مىماند كه انسان چگونه ، مدلى رياضى طراحى كند كه بودن سيارات را در اين نقاط ممكن سازد و با مشاهدات جديدى كه با مشاهدات بطلميوس